Marek Przysucha

Związanie sędziego prawem niegodziwym -
formuła Gustawa Radbrucha w praktyce polskich sądów

                                           Pojedyncze normy prawne tracą, charakter prawny, gdy przekroczą
                                           określony próg niegodziwości lub niesprawiedliwości.
                                           Norma traci charakter prawny, gdy jej niegodziwość
                                           lub niesprawiedliwość osiąga „nie dającą się znieść miarę"
                                                                                                        Gustaw Radbruch

1. Uwagi wstępne
Gustaw Radbruch-w ramach niniejszych analiz-jest tylko symbolem przemiany współ-
czesnego pojęcia obowiązywania prawa i odrzucenia formalnego związania sędziego
prawem niegodziwym. Artykuł dotyczy retrospektywnej sprawiedliwości w ramach
rozliczeń z przeszłością funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa PRL na przykładzie
ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych
oraz ich rodzin, uznanej przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 24 lutego 2010 r.
w sprawie o sygn. akt K 6/09 za zgodną z Konstytucją RP. Ustawa ta .”wywłaszczyła"
grupę obywateli, ustaloną zgodnie z kryterium zatrudnienia, z ich praw emerytalnych,
ustalając im świadczenia emerytalne według reguł mniej korzystnych niż powszechny
system emerytalny. Uchwalenie tej ustawy w ramach rozliczeń z przeszłością PRL po
niemal 20 latach od transformacji ustrojowej, uzasadnia szereg pytań odnośnie do jej
celów i zgodności z podstawowymi zasadami konstytucji oraz prawami podstawowymi Unii Europejskiej.
U podstaw niniejszych analiz pojawia się pytanie, czy w państwie prawa, które
przyjęło unijne standardy związania prawami podstawowymi, ustawodawca może

swobodnie oceniać przeszłość obywateli i wprowadzać sankcje oparte na winie zbioro-
wej według kryterium zatrudnienia? Czy sędzia krajowy jest związany takim prawem?
Tina Rosenberg wskazywała już w 1997r., iż „nowi demokraci z byłego bloku wschodniego doszli do władzy broniąc wartości liberalnych. To, w jaki sposób potraktują przeszłość, jest pierwszym ważnym sprawdzianem zastosowania tych wartości w praktyce; pierwszym testem nowego państwowego wymiaru sprawiedliwości, poziomu tolerancji politycznej, gwarancji praw obywatelskich i praworządności". Z kolei Andrzej Walicki napisał na temat retrospektywnej sprawiedliwości, iż: ...Moralność nie jest prawem i nie powinna być egzekwowana środkami prawnymi; moralny absolutyzm wspierany przez ustawy i środki przymusu byłby nie do pogodzenia z rządami prawa i z demokracją.
Zadania retrospektywnego wymiaru sprawiedliwości nie powinny być pojmowane jako tzw. restauracja porządku moralnego, Jeśli poczucie sprawiedliwości tych czy innych osób wymaga totalnego potępienia PRL-owskiej przeszłości i manichejskiego odgraniczenia dobra od zła, to jest to ich problem prywatny. Liberalno demokratyczne państwo prawa musi zachować w tej sprawie bezstronność, w przeciwnym wypadku pogwałciłoby bowiem swe własne zasady - wolność sumienia i neutralność światopoglądową.
[...] Wynika to nie z immoralizmu, ale z głęboko ugruntowanego przekonania, że prawo państwowe rozmijałoby się z moralnością, gdyby narzucało obywatelom jednakowe rozumienie prawdy i celów życia a tym bardziej jednakową ocenę przeszłości". Jon Eisler dodał, iż retrospektywna sprawiedliwość - jest w ogóle niemożliwa, gdyż. Wielu funkcjonariuszy dawnego reżymu można byłoby sądzić jedynie na zasadzie winy zbiorowej, co nie jest do pogodzenia z zasadą sprawiedliwości i z rządami prawa".
Prawo, które „wyjmuje" z ochrony konstytucyjnych zasad obywateli przy przyjęciu
ich odpowiedzialności zbiorowej, jest opozycyjne wobec unijnych praw podstawowych i można je określić jako prawo niegodziwe, widząc w nim naruszenie zasady Radbrucha".
Akceptacja tego rodzaju ustawodawstwa przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku
z 24 lutego 2010 r. w sprawie o sygn. akt K 6/09 tworzy niebezpieczny precedens dla
bytu państwa prawa. W następstwie orzeczenia TK zasady równości, proporcjonalno-
ści, sądowego wymiaru sprawiedliwości zmieniły swój zakres. Nie obejmują już wszystkich obywateli. Tylko kaprys TK decyduje o tym. jaka grupa obywateli pozostaje pod ochroną konstytucji.

Jednak system prawny Unii Europejskiej ma charakter multicentryczny i z racji bez-
pośredniego skutku praw podstawowych UE umożliwia skonfrontowanie ustawodaw-
stwa krajowego z prawami podstawowymi Unii. Prawa te zgodnie art. 8 i art. 9 i art. 91
Konstytucji mają charakter normatywny. Sędzia krajowy powinien zagwarantować ich
przestrzeganie w ramach sądowego rozstrzygnięcia.
Celem artykułu jest zatem poszukiwanie dróg uchylenia się sędziego krajowego od
związania takim prawem w ramach idei sprawiedliwego rozstrzygnięcia i poszanowania
praw podstawowych Unii Europejskiej.

2. Gra w kaprys sędziego - Trybunał Konstytucyjny zmienia zakres
zasad konstytucji i praw podstawowych Unii

                                               My podlegamy Konstytucji, ale Konstytucja jest tym,
                                               za co sędziowie ją uważają.
                                              Ch. F. Hughes, sędzia Sadu Najwyższego USA

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 24 lutego 2010 r. w sprawie o sygn. akt K 6/09
uznał za zgodną z konstytucją ustawę z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu eme-
rytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, zwaną „ustawą o emeryturach poli-
cyjnych". Podstawowe tezy rozstrzygnięcia TK można ująć w formie poniższych para-
doksów. Orzeczenie to bowiem wskazuje, iż nie jest naruszeniem podstawowych zasad
konstytucji, tj.:
• zasady równości; przyjęcie jako cechy istotnej (relewantnej)  zróżnicowanie praw
   emerytalnych tylko na podstawie faktu zatrudnienia w służbach PRL bez indywi-
  dualizacji co do osoby i jej czynów;
• zasady ochrony praw nabytych demokratycznego państwa prawa (art. 2 Kon-
  stytucji) oraz ciągłości państwa (art. 241 ust. 1 Konstytucji); wsteczna zmiana
  kwalifikacji okresu zatrudnienia ubezpieczonych z okresu składkowego na okres
  nieskładkowy, poprzez przyjęcie fikcji prawnej uznającej okres zatrudnienia

ubezpieczonych funkcjonariuszy za okres nieskładkowy ze wskaźnikiem 0,7
w mieisce 2.6, w sytuacji gdy wskaźnik podstawowy to 1,3;
• zasady podziału władzy i sadowego wymiaru sprawiedliwości (art. 10, art. 175
ust. 1, art. 177 Konstytucji) przez uznanie, iż w państwie prawa ustawodawca może
zastępować sądy w wymierzaniu sprawiedliwości; w państwie prawa opartym na
podziale władzy możliwy jest pozasądowy (ustawodawczy) wymiar sprawiedliwo-
ści. Sprawiedliwość może być wymierzana jednakowo dla określonych grup oby-
wateli według politycznych kryteriów z przeszłości;
• godności człowieka (podmiotowości prawnej obywateli) objętej gwarancjami
art. 30 Konstytucji; przyjęcie, iż nie ma ona już charakteru powszechnego; pod
miotowość prawna nie dotyczy byłych funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa PRL,;
• zasady proporcjonalności, tj. art. 31 ust. 3 Konstytucji poprzez brak zróżnicowania
sankcji dla ubezpieczonych niezależnie od ich aktywności w służbach i przyjęcie ich
winy zbiorowej, poprzez sam fakt zatrudnienia w służbach bezpieczeństwa PRL.

3. Sąd powszechny wobec związania orzeczeniem
Trybunału Konstytucyjnego

                                 Sądy nie są nieomylne; przez pomyłkę, lenistwo lub uprzedzenie
                                 mogą nadać sprawie sądowej pewne znaczenie w działaniu,
                                 całkowicie różne od ujmowanego w słowach prawa. Kiedy to
                                 następuje, rozbieżność oddzielająca Słowo od Czynu
                                 jest powszechnie widoczna .
                                                           I.I. Fuller

Konsekwencją uchwalenia ustawy „deubekizacyjnej" było wydawanie przez organ ren-
towy decyzji obniżających świadczenia byłym funkcjonariuszom służb specjalnych PRL.
Pozbawieni uprawnień emerytalnych funkcjonariusze kwestionowali zasadność obni-
żenia świadczeń emerytalnych przed sądami powszechnymi. W toku procesów podno-
szono zarzuty naruszenia konstytucji i praw podstawowych Unii Europejskiej.

A. Sądowa kontrola decyzji organu emerytalnego w optyce prawa krajowego

W procesach kontrolujących zgodność z prawem decyzji emerytalnych, sądy powszechne
oraz Sąd Najwyższy w uzasadnieniach orzeczeń oddalających odwołania akceptowały
związanie orzeczeniem TK sprawie o sygn. akt K 6/09 zarówno w aspekcie formalnym,
jak i podzielając jego argumentację merytoryczną . Zgodnie bowiem z artykułem 190

ust. I Konstytucji, orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.
Na tle wykładni art. 190 ust. 1 w sądowym stosowaniu prawa pojawiła się wątpliwość
co do zakresu związania sądu powszechnego orzeczeniem pozytywnym TK, wyrażona
w pytaniu Sądu Okręgowego w Częstochowie do Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy
w uchwale z 4 lipca 2001 r. (sygn. III ZP 12/01) wskazał, iż orzeczenie TK stwierdzające
zgodność przepisem ustawy i rozporządzenia z określonymi przepisami Konstytucji RP
powoduje, że sąd powszechny nie może odmówić ich stosowania z powodu sprzeczności
z tymi przepisami Konstytucji (art. I90 ust. 1). Sąd, który odmawia stosowania ustawy
z uwagi na jej sprzeczność z konstytucją, iest obowiązany do jej stosowania po stwier-
dzeniu przez Trybunał Konstytucyjny braku tej sprzeczności. W sytuacji tożsamych
wzorców kontroli trybunalskiej i sądowej, sąd powszechny jest związany orzeczeniem
TK. Jedyną możliwość pominięcia regulacji ustawy uznanej za konstytucyjną w krajo-
wym porządku prawnym jest ocena tej ustawy z pozycji wzorców konstytucyjnych nie
objętych orzeczeniem TK lub w odniesieniu do praw podstawowych Unii Europejskiej.

B. Kontrola sądowa decyzji organu emerytalnego w perspektywie
praw podstawowych Unii europejskiej

W sytuacji, gdy stosujący prawo sąd uznaje się za związany ustawą i nie „widzi" praw podstawowych Unii, mimo ich bezpośredniego skutku, to wynik każdego procesu w ramach odwołania od decyzji organu rentowego jest oczywisty. Ustawodawca już wymierzył sprawiedliwość. Postępowanie przed sądem stanowi tylko formę ukrycia ustawodawczego wymiaru sprawiedliwości. Do tej pory nie zdarzyła się sytuacja, aby większość sędziów TK zmieniła zakres podstawowych zasad konstytucji w relacji do tak szerokiej grupy obywateli . Dlatego też orzeczenia sądów powszechnych (w tym Sądu Najwyższego) akceptujące orzeczenie TK są probierzem istnienia bezstronnego (nieideologicznego) wymiaru

sprawiedliwości i jego związania konstytucją. Zgodnie z art. 9 i art. 91 Konstytucji oraz
art. 4 ust. 3 i art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej /dalej: TUE/ prawa podstawowe UE
maja charakter praw bezpośrednio stosowalnych. W takiej sytuacji każdy sędzia krajowy
z powołaniem się na zasadę efektywnej kontroli sądowej ma nie tylko prawo, ale obo-
wiązek pominąć w procesie sądowego stosowania prawa ustawy oraz praktyki sprzeczne
z prawem wyższym (konstytucją i prawem międzynarodowym).
          Sędzia krajowy może zatem w procesie - poprzez zasady efektywnej kontroli sądo-
wej - pominąć prawo oraz praktykę sprzeczną z prawami podstawowymi Unii. Sędzia
może także skierować pytanie do Trybunału Sprawiedliwości o wykładnię praw podsta-
wowych Unii, których zakres obowiązywania uległ zmianie w wyniku orzeczenia TK.
Dlatego też kwestia rozliczeń z przeszłością jest probierzem, czy sądy krajowe są zdolne
do ochrony konstytucji oraz praw podstawowych Unii nawet wbrew większości TK. Jest
to przypadek konfrontacyjny, dlatego można zadać pytanie o zakres związania sądów
w tym Sądu Najwyższego afirmacyjnym (pozytywnym) orzeczeniem TK, wydanym
z pominięciem praw podstawowych Unii.
Czy zatem sędzia krajowy bez zaprzeczenia idei niezawisłości może akceptować
odpowiedzialność opartą na winie zbiorowej obywateli oraz ingerencję ustawodawcy
w konstytucyjne uprawnienia sądów do wymierzania sprawiedliwości?

4. Multicentryczny model sądowego stosowania prawa
jako gwarancja skutecznej ochrony obywateli

                              Sędzia nie ma wolnej ręki w interpretacji tekstu prawnego.
                              Jak każdy dzierżyciel władzy sędzia jest ograniczony w tym co może robić.
                              Takie jest znaczenie rządów prawa w przeciwieństwie do rządów sędziów.
                                                                                                                                 A. Barak

A. Nowe pojęcie obowiązywania prawa

Współczesny model stosowania prawa przez sądy powszechne nie polega na związaniu
sędziego ustawą. Przeciwnie, z art. 8. art. 9 i art. 91 Konstytucji wynika związanie sądów
konstytucją, prawem wspólnotowym oraz międzynarodowym, co umożliwia sędziemu
w sytuacji kolizji norm pominięcia określonej ustawy w procesie jej sądowego stoso-
wania . Model ten można określić jako konstytucyjny lub multicentryczny. W takim
modelu stosowania prawa znajdują się narzędzia ochrony obywateli przed związaniem
prawem opozycyjnym wobec praw podstawowych Unii Europejskiej.
       Dotychczasowe pojęcie związania sędziego ustawą obowiązujące na gruncie konsty-
tucji deklaracji na gruncie be/pośredniego stosowania konstytucji (oraz prawa wspól-
notowego) traci swoi dotychczasowy sens. W modelu podległości sędziego ustawie się-
ganie do norm, zasad i wartości konstytucyjnych było ograniczone. W systemie prawa,
w którym obowiązuje art. 8, art. 9. art. 91 oraz art. 178 ust. 1 Konstytucji, staje się ona
pierwszoplanowym budulcem normy sądowego rozstrzygnięcia.
       Prawo konstytucyjne i konwencyjne w dużej mierze zbudowane jest z zasad. Zasady
wyznaczają idealną powinność, czyli wskazują stan rzeczy, który powinien być zrealizo-
wany. Realizacja tego stanu rzeczy staje się obowiązkiem sędziego, gdyż mimo otwartej
struktury zasad jest on związany ideałem normatywnym w nich tkwiącym, a zarazem
odwołując się do nich, nie odnosi się do pozaprawnych wartości, lecz do prawa. I. Maus
zauważył, iż „normy o charakterze zasad, które teraz przenikają porządek prawny, wyma-
gają konstruktywnej interpretacji poszczególnego przypadku, wrażliwej na kontekst,
odniesionej do całego systemu reguł. „Sytuacyjność” stosowania norm ukierunkowa-
nych na całość konstytucji może na niesformalizowanych obszarach działania umacniać
wolność i odpowiedzialność podmiotów działających komunikatywnie, ale w obrębie
systemu prawnego oznacza przyrost władzy dla sądownictwa i poszerzenie możliwości 
orzekania sadowego, zagrażające tym, że struktura klasycznego państwa praworządnego
zostanie wytrącona z równowagi, kosztem autonomii obywateli"
          Bezpośrednie stosowanie konstytucji oraz praw podstawowych Unii umożliwia
wykorzystanie przepisów konstytucji oraz zasad prawa jako materiału dla sędziego,
który już nie tylko z przepisu ustawy, ale z systemu prawa ma odczytać normę będącą

podstawą sądowego rozstrzygnięcia. Norma sprzeczna z prawem wspólnotowym, czy
z konstytucją nie musi być usunięta z systemu poprzez formalną derogację, może być
pominięta przez sąd. Koncepcja ta oparta jest na idei odrzucającej tzw. formalne obo-
wiązywanie prawa.
         Jak napisała S. Wronkowska, tak jak istnieje bogactwo możliwości dodawania do
systemu prawa norm, tak też istnieje wiele sposobów wyjmowania normy z systemu.
Z kolei M. Atienza wskazał, iż nowa jakość stosowania prawa polega na „zastąpieniu kry-
terium obowiązywania (formalnego i proceduralnego) ustawowych norm państwowych
przez inne, które dodaje, warunek natury materialnej do wcześniejszych wymogów:
w państwie konstytucyjnym norma, aby obowiązywała nie może być sprzeczna z kon-
stytucją, nie może zaprzeczać zasadom i fundamentalnym prawom w niej przyjętym".
         Bezpośrednie stosowanie konstytucji, EKPC czy Karty praw podstawowych [dalej:
KPP] w zakresie praw podstawowych zmienia przestrzeń stosowanego prawa, będącego
podstawą sądowego rozstrzygnięcia. E. Łętowska wskazała, iż aktualnie „rozpoznawa-
nie każdego sporu przez Sąd zmusza sędziego do postawienia serii pytań: „jakie prze-
pisy w sprawie należy zastosować”,”czy przepisy, na których oparto rozstrzygniecie,
zastosowano prawidłowo", „czy interpretacja tych przepisów była dokonana właściwie”.
Gdy aprobuje się myśl o dopuszczalności zweryfikowania przez sędziego prawidłowości
działania legislatora (przez ocenę produktu jego pracy, który zamierzamy in concreto
zastosować, w świetle konstytucji czy prawa międzynarodowego) - lista pytań, jakie
musi sobie postawić sędzia, zwiększa się. Trzeba bowiem zapytać też - w momencie,
gdy dochodzi się do wniosku: „taki a taki przepis, tak a tak rozumiany stanowi podstawę
rozstrzygnięcia” - czy ustawodawca wydając przepis tej treści mógł to uczynić z uwagi
na wymogi konstytucyjne, z uwagi na ograniczenia stawiane normotwórcy przez prawo
międzynarodowe. A także - czy uczynił to prawidłowo, na przykład z uwagi na spójność
aksjologiczną systemu źródeł prawa (ze szczególnym uwzględnieniem źródeł „now-
szych”  i zawierających bardziej reprezentatywne dla aksjologii teraźniejszości unormo-
wania, zwłaszcza gdy są zawarte w aktach ulokowanych na wyższym miejscu w hierar-
chii źródeł prawa)".
        Sądy zatem mają obowiązek wynikający z art. 178 ust. 1, art. 8, art. 9 i art. 91 sto-
sowania konstytucji oraz prawa wspólnotowego w szczególności w zakresie praw pod-
stawowych Unii Europejskiej. Sytuacja ta oznacza powstanie nowego modelu sądo-
wego stosowania prawa, w którym podstawą normy rozstrzygnięcia obok przepisu są
zasady prawa. Zasady konstytucyjne łączą system prawa w aspekcie aksjologicznym.
Sądy stają się strażnikiem nie tylko hierarchii źródeł prawa krajowego, ale także praw

podstawowych Unii z uwagi na bezpośrednie obowiązywanie ustawy zasadniczej oraz
Bezpośredni skutek praw podstawowych UE.

B. Multicentryczna podstawa sądowego rozstrzygnięcia

Powszechnie akceptuje się pogląd, iż ogólne zasady prawa mogą być bezpośrednio
stosowane i wywoływać skutek bezpośredni. W ramach niniejszych analiz kluczowe
znaczenie do oceny wydawanych decyzji ograniczających prawa emerytalne byłych
funkcjonariuszy PRL mają zasady rządów prawa, sądowego wymiaru sprawiedliwości,
niedyskryminacji i proporcjonalności. Zasady te wywołują skutek bezpośredni w sądo-
wym stosowaniu prawa.
       W prawie Unii przepis wywołujący skutek bezpośredni ma charakter bezwarunkowy
(unconditional). Dowodzi tego szereg orzeczeń ETS stwierdzających, iż przepis taki
ustanawia obowiązek, którego wykonanie jest obligatoryjne i niezwłoczne, gdyż nie jest
obwarowane (zastrzeżone) żadnym warunkiem. Państwa członkowskie w tej sferze nie
mają żadnego marginesu uznania. Ujęcie takie, można odnieść do wszystkich praw pod-
miotowych, a w szczególności do ochrony praw człowieka. Trybunał Sprawiedliwości
uznaje, iż prawa podstawowe stanowią integralną część zasad ogólnych prawa. Zasady
te obejmują oprócz praw fundamentalnych wymagania dla praktyki administracyjnej
i legislacyjnej.  Dlatego też sąd krajowy nie może zastosować przepisu wewnętrznego,
który jest niezgodny z prawami podstawowymi Unii.
           Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, iż „zgodnie z utrwalonym orzecznictwem,
prawa podstawowe stanowią integralną część zasad ogólnych prawa, których przestrze-
ganie zapewnia Trybunał. W tym celu Trybunał czerpie inspiracje ze wspólnych tradycji
konstytucyjnych państw członkowskich i wskazówek zawartych w międzynarodowych
traktatach (sprawa Karner)”. Idea rządów prawa jako zasada podstawowa UE, zasada
równości, proporcjonalności oraz sądowego wymiaru sprawiedliwości (art. 47 KPP)
w zw. z art. 4, art. 6 ust. 3 jest prawem bezpośrednio stosowalnym mającym pierwszeń-
stwo przed prawem krajowym.
         Dlatego decyzje organu emerytalnego jako akty stosowania prawa muszą być pod-
dane kontroli w tej optyce. Sąd krajowy będący także sądem Unii nie może być zwią-
zany decyzją naruszającą prawa podstawowe UE, podobnie obywatel nie może z woli
sądu zostać związany taką decyzją bez naruszenia tych praw. Działanie bądź zaniechanie
organu krajowego (oraz unijnego) naruszające jedną z zasad ogólnych prawa unijnego,
a do takiego należą prawa podstawowe Unii, jest równoznaczne z uznaniem naruszenia
przepisów traktatu w rozumieniu art. 263 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
(dalej: TFUE).

      W ramach niniejszych analiz ustawa  „deubekizacyjna " i wydawane na jej podstawie
decyzje naruszają zasadę rządów prawa (wina zbiorowa), zasadę równości (wadliwa
cecha relewantna zróżnicowania), zasadę proporcjonalności (ustawę wydano po niemal
20 latach od transformacji ustrojowej) oraz zasadę sądowego wymiaru sprawiedliwości
(ustawodawca zdefiniował winę zbiorową obywateli a nie sądy).
      Z kolei unijna zasada efektywnej ochrony sądowej stwarza podstawę do przyjęcia, że
w każdym przypadku, gdy przepisy krajowe (lub praktyka stosowania prawa) uniemoż-
liwiałyby zabezpieczenie rządów prawa, sąd krajowy w razie bezskutecznej wykładni
przepisów krajowych powinien odmówić ich zastosowania. Pierwszeństwo prawa
wspólnotowego jest potwierdzone przez art. 249 TWE. Ustawa zmieniająca ustawę
o zaopatrzeniu byłych funkcjonariuszy służb specjalnych PRL. mimo orzeczenia TK
o sygn. akt K 6/09 uznającego jej konstytucyjność poprzez zasadę efektywnej ochrony
sądowej, może być pominięta w każdym procesie jako sprzeczna z prawami podstawo-
wymi Unii.
        Jednak zmiana zakresu konstytucyjnych zasad, dokonana przez krajowy TK i akcep-
towana przez krajowy Sąd Najwyższy, wymaga dla skutecznego rozstrzygnięcia chronią-
cego te prawa wykładni Trybunału Sprawiedliwości w ramach pytania prejudycjalnego.
Tylko wykładnia praw podstawowych pozwoli określić w sposób ostateczny, czy doko-
nana przez krajowy TK ich zmiana jest dopuszczalna i skuteczna w świetle unijnych
standardów rozumienia tych praw.
        Podstawowe wątpliwości powstałe na tle praktyki stosowania prawa przez sądy kra-
jowe można ująć w ramach pytań:
         Czy zasada rządów prawa wraz z zasadą równości, proporcjonalności mogą być tak
interpretowane, że nie narusza je pozbawienie (ograniczenie) praw emerytalnych byłych
funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa PRL na podstawie przyjęcia ich winy zbiorowej
i ustalenie ich poniżej standardu podstawowego w ustawie wydanej po niemal 20 latach
od transformacji ustrojowej?
         Czy zasada równości dekodowana z poziomu art. 14 EKPC i art. 50 KPP może być
tak interpretowana, iż cechą relewantną pozbawienia (ograniczenia) praw emerytalnych
jest fakt pracy w organach bezpieczeństwa państwa bez oceny indywidualnej winy funk-
cjonariusza?
         Czy art. 6 EKPC i art. 47 KPP w zw. z art. 4 i art. 6 ust. 3 TUE mogą być tak interpretowane, że prawo do sądu jest zachowane, jeśli sąd może jedynie potwierdzić „sprawiedliwość ustawodawcy", będąc związany przyjęciem przez ustawodawcę winy zbiorowej funkcjonariuszy służb PRL (wraz z funkcjonariuszami pozytywnie zweryfikowanymi) bez możliwości oceny ich indywidualnych czynów?

              Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego; wykładnia Trybunału Sprawiedliwości ma charakter wiążący dla krajowych sądów. Tym samym pytanie miałoby oczywisty wpływ na określenie ochrony praw obywateli.

5. Konkluzje
Jeśli bowiem reguły nie wiążą rąk sędziów poprzez ich logiczne lub analityczne
stosowanie, wówczas, zgodnie z tradycyjnym poglądem, sędziowie dysponują
władzą dyskrecjonalną w kwestii stosowania prawa |...|.  Zgodnie z tym poglądem
będzie to również oznaczało, że władza ta jest arbitralna i zagraża demokracji.
Wprawdzie to rząd iest Lewiatanem, którego trzeba ograniczyć.
Ale [...] sędziowie jeszcze bardziej potrzebują granic.
                                                                                                                              J.M. Maravall

Gustaw Radbruch napisał „Istnieją zasady prawa, które przewyższają ważnością wszelkie
ustawy: ustawa, która jest z nimi sprzeczna, nie posiada żadnej mocy obowiązującej".
Natomiast M. Atienza zauważył: „prawa nie można już postrzegać jako zbioru reguł,
szczególnych norm postępowania. To, co charakteryzuje nasze konstytucje [... ] są twier-
rdzenia, które odwołują się do zasad i wartości (równa ochrona prawa, godność, plu-
ralizm polityczny, itd.), sprawiając, iż prawo wydaje się daleko bardziej podatne i nie-
określone niż było ono w czasach (ustawodawczego) państwa z rządami prawa. To zaś
oznacza z konieczności przekazywanie sędziom [ ...] daleko większej władzy w porów-
namu z tą, którą posiadali wcześniej; tym, co w pewnym stopniu, usprawiedliwia ową
większą władzę jest jej wykonywanie w celu ochrony praw obywateli" .
         Tym samym usadowienie prawa - z jednej strony - pozwala sędziemu krajowemu
chronić wartości państwa prawa, ale - z drugiej - uzasadnia pytania J. Maravalla:
„Sędziowie, choćby niepoddający się naciskom politycznym ze strony innych gałęzi
państwa, mogą mieć własne interesy polityczne. Nie wiemy, dlaczego wymiar sprawied-
liwości - chroniony, wolny od kontroli i nieponoszący odpowiedzialności - miałby być
politycznie bezstronny i neutralny".
         Sytuacja, w której sąd kontrolujący decyzje emerytalne nie widzi fundamentalnych
praw UE, może być uznana za wyraz prawotwórstwa tego organu. W tym przypadku
poprzez orzeczenie sądu dochodzi do zmiany zakresu zastosowania normy konstytucyj-
nej i unijnej, i wyjęcie z jej mocy na zasadzie dyskryminacji szerokiej grupy obywateli.
Wówczas to unijne, jak i konstytucyjne zasady rządów prawa (państwa prawa), równości
oraz sądowego wymiaru sprawiedliwości zostają unicestwione. Rozwiązanie konfliktu
pomiędzy konstytucją, prawami podstawowymi Unii i sumieniem sędziego zdaje się
oczywiste po myśli unijnei zasady efektywnei kontroli sądowej i bezpośredniego skutku

praw podstawowych w relacji do porządku prawa krajowego. Odwoływanie się jednak
sędziego do reguł w systemie, w który rządzi nie prawo, ale praktyka, stawia pragmatyczne pytanie, jak zabezpieczyć zasadę rządów prawa w sądowym procesie. Jeśli bowiem reguły nie wiążą sędziów krajowych poprzez ich logiczne lub analityczne stosowanie, to odwołanie się w ramach sądowego rozstrzygnięcia do prawa Unii jest niewystarczające. Konieczne jest zatem uzyskanie wiążącej wykładni Trybunału Sprawiedliwości poprzez pytanie prejudycjalne. Pytanie może stać się tarczą dla obywateli, a dla sądu gwarancją jego niezawisłości.

SUMMARY
Aim of this paper is attempt to analyze issue of binding national judge by the law which was found by the Polish Constitutional Tribunal as agreed with Constitution, despite the fact that it infringes basic law of EU.
Gustav Radbruch in last century has written "separate legal norms lose their law character when they have crossed particular level of injustice. Norm is losing legal character when its injustice is touching the level that could not be stand".
Solution of conflict between Constitution, EU. rights and judge's conscience it seems to be obvious in light of If rule of effectiveness- court control and direct result of fundamental right. The main question which arise is how to use basic European right when domestic system does not recognize over-statute law? Thus when rules does not bind judges barely reference to them is not enough.
Therefore it is necessary to obtain binding interpretation of Tribunal of Justice of European Union by prejudicial question. This question could become shield from injustice for people and guarantee of independence for courts.